BİLİM – BİRLİK- BAŞARI DERGİSİ 1986 YIL /46. SAYI

Ufuk ARIĞ

Arkeolog, Sanat Tarihçi

İzmir'in konumu ve tarihi geçmişi açısından önemli bir turizm merkezi olan Çeşme yerleşme biçimi ve ev mimarisi açısından incelendiği zaman değişiklikler gösterir.

Burada izlenen geleneksel mimari karmaşık bir yapıya sahiptir ve mimari-nin biçimlenmesinde iklim dikkate alınmıştır. Çeşme'de köklü bir mimari geli-şiminin varlığmı gösteren yapıların ba-şında ilginç örneklerine rastladığımız evler gelir.

Bu evlerin planlarmda, kullanılan yapı malzeme ve öğelerinde güneşe ve sı-cağa karşı korunmuş olmaya önem gösterilmiştir.

Bugün Çeşme konut mimarisinde es-ki planlar yeryer önemli ölçüde karakter-lerini yitirmişlerdir. Eski mekanları bu-günkü yaşama şartlarma uydurulmaya çalışılmca eski tipik planlarda bozulma-lar, değişmeler meydana gelmiştir. Ye-rel yapı malzemelerinm ortaya çıkardığı, dönenmiş, geleneksel yapı sistemleri terkedilmiş, yerlerine beton, renkli sıva pencerelerde çubuklu demir parmaklık-lar ile bugünün şartlarma, icaplanna uygun modern malzemenin kullanıldığı, es-ki evlerle tezatlarm türlü şeklini ortaya koyan bir ev mimarisi gelişmiştir.

Çeşme'de sahilden, gerideki tepeye doğru giderek yükselen arazi üzerinde, topografyaya uyumlu bir yerleşme şekli görülmektedir.

İkinci Beyazıt devrine ait Çeşme Ka-lesi'nin solunda, tepeye tırmanan dik yokuşun sonunda meydan ve sokak çeş-meleri, sokaklara görkemli cephe mimarileri ile yerleştirilmiş eski dükkan ve fı-rınları, evleri ile üst mahalle olarak adlandırdığımız bölge yer alır.

Buradaki konut mimari örnekler bü­yük oranda 19. y.y. tarihlerindendirler. Bu bölgede bahsettiğimiz Osman Ağa Konağı'da yer almaktadır. Üst mahalle ile sahilde Kervansaray ve Hacı Memuş Ağa Cami önüne çıkan yol arasındaki bölgede daha değişik özellik­ler gösteren bir konut mimari izlenmek­tedir. Çarşı bölgesi ise dükkanları, halı, kilim, hediyelik eşya mağazaları, lokantaları, otelleri ile önemli bir odak nokta­sı oluşturur.

Mevcut doku içinde ticaretin yoğun­laştığı bölge olan bugünkü çarşı cadde­sinde ve ona dikine açılan dar yan so­kaklardaki tüm konut mimari örnekleri turizm ve ticaret amaçlı olarak kullanılmaktadır.

Bu bölgelerde taş, ahşap, bağdadi ev mimarisi yerine göre kendi içinde gruplanarak yerine görede birlikte kullanıl­maktadır. Genellikle 2-3 katlı olan Çeş­me evleri bodrum yada çatı aralarında oluşturulan bir-iki odalı mekanlar ilavesi ile dördüncü kata sahip olanlar görül­mektedir. Basit, mütevazi evler, görkemli taş konaklar aynı sokakları paylaşmak­tadırlar.

Çeşme evlerinin sokak ile bağlantıları görkemli bir kapı ile sağlanıyor. Kapı üstleri düz yada kemerli, kapı yan gövdesi ise çoğunlukla yivli paye süslemelidir.

Kasabanın Kervansaraya inen yol ta­rafında, sahil kesiminde kesme taş işçi­likle yapılmış iki büyük konağın yuvar­lak kemerli çift ahşap kanatlı kapı giri­şi oldukça enteresandır. Her iki kapı ke­meri kırmızı ve gri dikdörtgen taş blok­larının peşpeşe dizilerek örülmesi ile meydana gelmiştir. Kapılardan birinin ki­lit taşı yerine gelen kısmında ise taş ka­bartma bitki motifi izlenmekte.

Üst mahallede küçük bir meydanın ortasında kubbeli, anıtsal çeşme yapısının dört cephesinde de ay­nı sistemle yapılmış taş örgü kemerler izlenmektedir. Bu tip taş örgü işçiliğine doğuda Urfa, Mardin, Diyarbakır bölge­sinde Artuklu mimarisinden itibaren çok sık rastlanır. Evler çıkmasız, düz yada gönyeli çıkmalı veya cumbalıdır. Tüm bu çıkmalar ait oldukları mekânın daha ge­niş bir görüş açısı ile dışa bakmasını sağlamakta ve dar sokaklara derinleme­sine bir perspektif vermektedirler.

Çeşme’de Cumba ve gönye çıkmanın birlikte kullanıldığı evlerede rastlanıyor. Çıkma­lar büyüklüklerine göre payandasızda olabiliyor. Bilhassa çarşı bölgesinde ah­şap cumbalarda bu görülmektedir. Düz ahşap payandalar, profilli olanlar, derin payandalar ve Urfa, Mardin evlerinin kal­ker kesme taştan kalın, ağır duvarları üzerinde taş çıkmaları taşıyan profilli taş payanda örneklerini görmek mümkün.

Bu tip taş payandalara bilhassa bü­yük taş konakların yer aldığı üst mahal­lede rastlanıyor. Konakların dışındaki ev­lerin cephe duvarları üzerinde ise taş payanda görünümünü veren kör arkad şekilli korniş, pencere altlarında, kat aralarında, saçak hattında çok sık ve sevi­lerek kullanılan bir cephe süslemesi olmuş.

Evlerin ahşap kısımları, pencere doğ­ramaları, kornişler, payandalar, pencere kapakları, kepenkler ekserisi beyaz ya­da açık mavi ev sıvaları yada taş malze­me ile uyumlu bir tezat meydana getiri­yorlar. Evlerin çatıları bir, iki yada üç üç­gen alınlıklı olup çok geniş olmayan sa­çaklara sahiptirler. Çatılarda alaturka ki­remit kullanılmıştır. Çarşı meydanında ve çarşı içinde cephede cumbalar bal­konlar, cephe boyu düşey hatlı dikdört­gen pencere grupları görülmekte. Cepheyi çatı altında kateden ahşap hatıl ve cephe boyu çıkmalar birbirine bitişik ola­rak inşa edilmiş yapıların üç-dört üçgen alınlıklı müşterek çatılarla örtülmesi de­vamlılığı, bütünlüğü sağlamış.

Çarşı meydanında Hükümet tabibii-ği olarak kullanılan ahşap cumbalı yapı­da cumba desteği kullanılmamıştır. Adı geçen cumbanın cephelerinde ve alt yüzeyinde ahşap kabartma sade bir süsle­me izlenir. Cumbanın ön ve iki yan cep­hesi üzerinde üçgen alınlık kullanıl­mıştır.

Bu bölgedeki yapılarda üçgen alınlıklı pencereler, taş payandalı çıkmalar, cephelerde kör arkad frizi ve gene üçgen alınlıklı çatılar izleniyor.

Sahil bölgesi yada Kervansaray yö­nündeki bölge dediğimiz kısımda çift üç­gen alınlıklı çatılı,çatı yüksekliğine ula­şan kemerli giriş kapıları olan, ahşap pencere kapakları ve kepenklerin kulla­nıldığı ve çoğunluğu beyaz sıvalı evler bulunuyor.

Zemin katı dükkan, birinci katı ev ola­rak kullanıma ayrılmış konutlar da mev­cuttur. Dükkanlara ait kapılar kemerli, iki kat arasında basit düz profilli silmeler cephe boyu uzanarak dükkân ve ev katı­nı birbirinden ayırıyor.

Cadde boyu yanyana dizilmiş ve be­yaz boyalı evler alınlıklı, gönye ve altı dolgulu Bursa tipi çıkmalı olanları yan yana yer alıyor.

Evlerden birinin üçlü gurup halinde­ki dikdörtgen pencereleri taş saçakları var. Hemen üstte üçgen alınlık içinde kö­şelerden ortaya doğru simetri meydana getirecek şekilde yerleştirilmiş spiral ve bitki motifli kabartma alınlık süslemesi görülüyor.

Diğer bir örnekte dükkân ve ev katla­rını kör arkad frizi ayırıyor. Gerek dükkân gerek ev çatı alınlıklarında yuvarlak ka­fa pencereleri kullanılmış. Dar çıkmaz sokaklardan biri üzerinde, avlusunda ge­niş yalaklı bir çeşmesi bulunan, büyük bir ev yer alıyor. Evin cephesinde katlar arasını kör arkad frizi ayırmış. Hareketli ahşap kepenkli,pencere üst söveleri taş saçaklı bu eski yapıya ait fotoğraflar var elimde.

Yapının dış şu anda sarı renk bada­nalı. Kepenkli, saçaklı pencerelerin ye­rinde, beyaz yağlı boya çerçeveli, çift ka­nat camlı, basit pencereler var. Evin ci­varında depremlerden aşırı hasar gör­müş yıkılmış yapılara baktığımızda bu bi­linçsiz koruma çabasına hak vermekten başka birşey gelmiyor elimizden.

Yine aynı bölgede taş malzeme ile inşa edilmiş, üç katlı büyük konak olduk­ça iyi durumda. Konağın esas girişi, ke­merli çift ahşap kanatlı kapısı olan av­luda. Dikdörtgen tertipli cephe pencere­lerinde yekpare taş söveler kullanılmış. Pencerelerin üst kısımlarında dikdörtgen kesme taşlardan hafifletme kemer­leri var. Gri renkli taş yapı ve beyaz ha­fifletme kemeri çok güzel bir uyum sağ­lıyor.

Kullanım amaçlarına uygun olarak de­ğiştirilen birinci kata karşılık, üst kat değişikliğe uğramamıştır. Üst kat pencere kenarları ile saçak arasındaki kısımda, bir cephede 2, diğerinde 1 kemerli heykel nişi yer almaktadır.

Bu büyük konağın hemen yanında depremde yıkılarak büyük hasar görmüş bir diğer taş konağın ikinci kat odalarından birinde kabartma profilli bir çerçeveye sahip büyük bir şömine izlenmektedir.

Taş malzemenin kullanıldığı özel, kalıcı ol­ması istenilen yapılarda kapılar, pence­reler, kemer sistemleri ve cephe süslemelerinde daha önce Osman Ağa Kona­ğında da izlenildiği gibi Erken Devir Os­manlı ve bilhassa Bursa mimarisi örnek­lerinin yapı tarzları, süslemeleri tatbik edilmeye çalışılmıştır.

Bu büyük konaklarda, zemin katlarda servis odaları, depolar yer almaktadır. Üst katlarda sofalar, pencere önlerinde boydan boya sedirler, kafa pencereleri, tavanlarda, tabanda, dolaplarda, yüklük­lerde, nişlerde sıcak görünümü ile yer alan ahşap malzeme ile bu konaklar es­kiyi bu güne dek taşıyorlar. Bazı odalar­da oldukça bozulmuş kalem işi duvar süsleri görülüyor.

Batı Anadolu toprakları üzerinde mi­mari açıdan bölgesel karaktere sahip Çeşme yerleşmesi, geçmişten günümü­ze gelen önemli mimari varlıkların seç­kin örneklerini içermektedir.

Çeşme konut mimarisinde birinci, ikinci derecede önem taşıyan pek çok sayıda örnek verilebilir.

Bu yaşam dolu yerleşme yerini kade­rine bırakmak yerine eski kent dokusu­nu ve geleneksel konutları koruyarak, gelecek kuşaklara aktarmaya çalışmak, halka bu evleri değerlendirebilmeleri, ar­zu ve ihtiyaçlarına uygun en iyi tercihi yapabilmeleri için kendilerine yardım et­mek yerinde bir çaba olur.

FOTOĞRAF GALERİSİ İÇİN TIKLAYINIZ...