Bu evler din, adet, gelenek şortlarına uyarcasına plan­lanmışlar.

Orta yükseklikte, üzeri beyaz veya renkli sıvalı, taş dolu avlu duvarlarındaki ahşap kapılardan geçince sizi üzeri açık bir kabul salonu edası ile karşılayan taş veycr mermer döşeli avlular.

Avlunun üç ya da bazen dört bir yanını kuşatan me­kânlar.

Sokaktan sizi ağırbaşlı, sade havası ile karşılıyan ev bir anda neşeleniyor  sanki.

Açık sofalar, ahşap merdivenler, pencereler, nişler. Ka­fesli oda pencereleri, kuyulu veya küçücük havuzlu avlu­yu çevreliyorlar.

Dışardaki ağır müzik burada birden hareketleniyor. Za­man zaman sizi şaşırtırcasına kıvraklaşıyor. Bu ağır başlı evlerin sokak cephelerinde ki hareketlilik Çıkmalarla sağlanmış.

Düz duvarlardan dışarıya, sokaklara fırlayan, taşan çık­malar önce tabiata sonra komşulara yaklaşmak istercesine yerleştirilmiş evlerin cephelerine.

Sokaktan görülmeden sokağı izlemek mümkün bu çıkmalardan.

İzlediğimiz evlere bakıyoruz bir bir. Çıkmalar haricinde evin cephesinde, alt katlara açılan pencereler gene çık­maları siper etmişler kendilerine. Ahşap payandaların, çıkmaların kendileri, pencereleri gölgeliyor, saklıyor. Yer yer sokaklar iyice daralıyor. Bir çıkmadan diğerine rahatlıkla birşeyler uzatabilirsiniz.

Saçaklar taşıyor. Birbirlerine selâm verir gibi yaklaşıyor­lar.

Nefis bir perspektiv var. Hiç bir ev diğerini kapatmıyor, sokağını, görüşünü gölgelemiyor.

Bu dar sokaklar, bu birbirine çok yakın evler aile hayatında samimilik, sevgi, şevkat ve birbirine destek olmak gibi kavramları getiriyordu beraberinde muhakkak. Buralarda mahremiyet, sessizlik gözle görülmeyen fakat hissedilen bir güçlülük, saran koruyan havayı hissediyorsunuz.

Bu evler bu sokaklar sanki yapıyı çevreleyen değilde tabii çevre imiş gibi bir etki bırakıyor insanda. Bahçede yükselen ağaçlar, sokaklara taşan dallar sanki çıkmalı evlerin tamamlayıcıları. Ya da onlar tabiatı marnlıyor. Kavramlar karışmış. Yan sokaklardan birinde cumba ve gönye çıkmanın bir anda kullanıldığı bir ev var. Fakat bu oldukça değişik, Türk evi tesirinde kalınarak yapılmış, yabancı usta eli değmiş bir ev.

Evin cephesi uzun olduğu zaman çıkmalar, kullanılan odalar sayısınca tekrarlanmış. Buralara açılan pencere­lerle evin kadını kapalı yaşantısını genişletme, hareket­lendirme imkanını bulmuş.

Bir diğerinde dar bir köşe gösteren evin zemin katının üzerinde ki oda gönyelenerek taşırılmış. Nefis bir köşe çıkması izliyorsunuz.

Ahşap kısımlar, pencere doğramalar, kirişler, payanda­lar, sarı, mavi, krem, beyaz ev sıvaları ile hoş bir tezat meydana getiriyorlar.

Evlerin bir çoğunun sağır ve yüksek avlu duvarları var ve bu duvarlar yer yer demir konsollarla desteklenen koruma saçaklı, süslemeli demir pencere cumbaları ile hareketlilik kazanıyor. İlerliyoruz dar ve çarpık bir sokak var karşımızda. Solda üç katlı, bakımlı, kemerli, büyük giriş kapısı, kemerli ve parmaklıklı pencereleri, belkide bütün İzmir ev­lerine demir oymalı konsol imal eden italyan ailenin imal ettiği dört konsolla desteklenen ahşap oymalı cumbası ile bakımlı eski bir ev. Belki burada da bir Türk Aile otu­ruyordu o zamanlar. Şimdi otel olarak kullanıyor. Küçük bir tabelâ asılı.

Hemen karşıda sağda hem bu çarpık sokağa ve çar­pık arsasına uymak hemde manzarayı en iyi şekilde gö­rebilmek gayesiyle gönye çıkmalarının uygulandığı eski bir Türk evi. Dar, dikdörtgen pencerelerin bazıları ka­fesli, bazıları tek parça ahşap kepenkli. Ahşap çatı iyi­ce taşmış sokağa. Saçağın alt yüzünde süslemeler var.

Evlerde çıkmayı taşıyan kirişler iki ya da daha fazla payanda ile desteklenerek çıkmaların istenilen büyük­lükte yapılmaları mümkün olmakta.

Mezarlıkbaşı'nda ilerlerken solda ara sokaklardan birine sapıyorsunuz, iki üç kişinin yanyana ancak geçebile­ceği kadar daralıyor. Sokağın köşe verdiği bir noktada gene eski bir Türk evi. Merdivenli dar ara sokağa ba­kan cephesi kalın ahşap payandalı, çıkmalı, ilerlediğimiz sokaktaki cephesi ise üst kat döşeme kirişlerinin uzatıl­ması ile çıkmalı. Zemin katı kargir. Hiç pencere açılma­mış. Saçak altında dikdörtgen, yaprak motifleri ile çer­çevelenmiş panolar içinde kalem işi eski Türkçe yazı var. Bu uzun panoların aralarında dikine dar yazısız dikdörtgenler var. Evin dar, merdivenli sokağa bakan çıkmalı mekânının cephesinde ne yazı var ne pencere. Çıkmanın dar yüzünde, dar, ince, uzun bir pencereden ancak so­kak şöylecesine gözetlenircesine görülebilir. Bu merdivenli yola açılan her bir mimari öğenin sanki yarıları ya­pılmış. Karşı evin kafesli, sürgülü, çinko saçaklı, zarif demir konsollu ahşap cumbası bile normalin yarısı kadar. Köşeye rastlayan iki katlı, bağdadi gri sıvalı yapının bir benzerine nerede rastladım diye düşünüyorsunuz, iki ay­rı sokağa cephe veren bu köşe çıkması dikdörtgen pen­cereleri, ahşap payandaları, çıkma altına gizlenmişcesine yapılmış pencereli ara katı ile Makedonya Ohrid kasaba­sında bir Türk evine ait gördüğüm resim, ya da Bursa Muradiye'deki bir diğer örnek karşımızda sanki. Evin, kö­şe payandasının altına rastlayan köşesi yüklü develerin geçişini kolaylaştırmak için pahlanmış. Böyle anlatı­yor eskiler. Bir diğerinde uzun cephe dar sokağa üç ayrı odadan üç ayrı çıkma ile taşmış. Biri normal diğer ikisi gönyeli çıkma ahşap payandalarla destekleniyorlar. Zamanla iyiden iyiye koyu renk almış ahşap saçaklar ve ahşap doğrama kısımlar yapının krem renkli sıvası ile hoş bir tezat meydana getirmiş.

Haremlik ve selâmlıklı bir diğer evi ancak avlusu içine girince görebiliyoruz. Kalın ahşap payandalarla destekle­nen büyükçe bir çıkma. Pencerelerde kafesler. Kemerli sofaya açılan bir sıra oda. Çıkmalı mekanın saçak altın­da dikdörtgen levhalar içinde madalyonlar ve bu madal­yonların içinde eski Türkçe kalem işi yazı. Bu süslerden bir kısmı hemen altdaki pencereden uzatılan soba boru­sunun isleri ile simsiyah olmuş.

Kıvrım kıvrım ilerleyen bir başka sokakta yüksek ve sa­ğır duvarlar üzerinden sokağa fırlayan çıkma hareketli­lik kazandırmış yapıya.

Komşusu yabancı öğeler taşıyan eski bir ev. Çıkıntılı pen­cere cumbasına yastıklar konmuş, içine oturtulan küçük çocuk sokağı seyrediyor. Yapıldıkları günden bu güne bu çıkıntıların anlamı nedir daha iyi anlaşılıyor şimdi.

Sokağın alt başında ağır, sağır yüksek duvarlı, ara katlı bir ev var. Üst katta odalar gönyeli. Çıkmalar desteğe ihtiyaç göstermeyecek kadar küçük.

Bir diğer iki katlı evde düz ve gönyeli çıkma birlikte kullanılmış. Çıkmanın kısa taraf penceresi üzerinde yuvarlak madal­yon içindeki eski Türkçe yazı silinmiş okunmuyor. Kafes ve kepenklerin çıkmada birlikte kullanıldıkları ol­dukça eski ve harap bir ev var yokuşun üzerinde. Komşusu cumbalı, süslü, bakımlı evin yanında genede asil görünüşünü koruyor.

Yolumuz şirin ufak bir meydan üzerinde yer olan Selvili Mescid Camii'nin bulunduğu yere uzanıyor. Küçük kah­vede çayınızı yudumlarken gözünüz solda ki harap eve takılıyor. Demin anlattığımız ev sanki buraya gelip otur­muş. Sürgülü pencere kafesleri, ahşap payandaları her şey aynı. Pencerelerdeki itinalı işçilikli doğramalara, pro­filli kısımlara dikkat etmeseniz çektiğiniz fotoğrafı bile karıştırabilirsiniz. Ev terkedilmiş çöküp gidecek bir müd­det sonra.

Bu evin karşı komşusu da demin ki evde olduğu gibi süslü, bakımlı bir yabancı evi.

Bu çok süslü cepheli evlerin karşılarında bütün süsü, çıkması olan gözleri sadece çıkması ile oyalayan bu Türk evleri sadelikleri ve güzellikleri anlaşılsın diye yer alıyorlar sanki.

İzmir in adı geçen semtlerindeki Türk Mahallelerinin sa­dece bir kaç örneğini verdim bu yazımda. İzmir'de daha bu evler gibi niceleri var.

İçinde yaşamadığınız halde bir görüşde tanıdık olduğunuz, benimseyip kaynaştığınız pek çok eski Türk evi var bu kentte.

Ufuk BAŞ

Arkeolog-Sanat Tarihçisi E.Ü. Güzel Sanatlar Fakültesi