Sebilin bu cephesi üst üste binen plastırlar, kor­nişler ile dik dörtgen alanlara bölünmüştür.

Saçağa kadar yükselen taşıyıcı, yivli pa­yeler arasına alınan bu dikdörtgen dolgu alanları taşıyıcı sistemin gerisinde ikinci bir yüzey gibi durmaktadır.

Sebil yüzeyini kaplayan bu yüksek ka­bartma süsler, cepheleri baştanbaşa kapla­makta ve bu süslemelerdeki bazı unsurlar yapısal karakterde oldukları halde sebilde tümüyle bir kütlesel hareketlilik meydana gelmiştir. Sebilin her iki cephesinde taşı­yıcı eleman olarak dikine profilli silmeler­le zenginleştirilen 6 adet yivli paye çatıya kadar uzanmaktadır. Bu payeler birbirine paralel yatay ve zengin profilli sebili en­lemesine kat eden 2 ayrı korniş ile kesile­rek sebilin her iki cephesinde kaide-gövde-saçak bölümlerini meydana getirmiştir.

Güney cephesinin sağ köşesinde saça­ğa kadar uzanan taşıyıcı, yivli iki paye akanthus yaprakları ve volütlerin birleşi­minden meydana gelmiş korentiyene çok benzeyen başlıklar taşırlar.

Başlıkların üzerinde birer torus levhası yer almaktadır. Başlıkların üzerinde gölge ışık oyunları ile yüzeye derinlik kazandı­ran, çiftli yuvarlak çubuk silmeli bir korniş cepheyi enlilemesine kat eder.

Sebilde süsleme tarzına uygun olarak profiller zenginleşmiş ve sert köşeler yap­madan malürler birbirlerine geçmektedirler.

Sebil kapısı üzerinde bir enine kornişin meydana getirdiği dikdörtgen pano içerisin­de alçak kabartma tekniği ile yapılmış bir cami tasviri görülmektedir.

Panoyu üstten dalgalı kıvrımlarla dola­şan iki yana kademeli kıvrımlar halinde dökülen bir perde motifi çerçevelemektedir. Perdenin kumaşı kabartma çiçek motiflidir ve bir tiyatro perdesini andırır şekil­de üst sağ ve sol köşede ve tam ortada ge­niş kurdelelerle bağlanmıştır. Perde ve ca­mi motifleri dışındaki yüzey düzgün kes­me taş bir duvar görünümündedir.

En altta görülen kemerli 3 kapı motifi göz önüne alınırsa burası bir avluyu ve ka­pılarını temsil etmektedir.

Ortada, ikişer yan kubbesi ve ortada bü­yük orta kubbesi ile merkezi planlı bir ca­mi tasviri yer almaktadır.

Cami ile avlu kapıları arasında kubbeli, kemerli kapıları ile bir külliye yer almak­tadır. Minarelerin yerleştiriliş tarzıda külliyeli cami yerleştirilişine uygundur. Cami tasvirinde kubbe dilimleri, vitray­lı percereler, kubbelerin, minarelerin alem­leri, minarelerin arasında hilal şeklinde ay ve minarelerin şerefelerine asılmış nisbet olarak oldukça büyük bayraklar gayet de­taylı olarak işlenmişlerdir. Kubbelerin ge­risinde, enönde avlunun iki yanlarında bü­yük top ağaçlar tasvir edilmiştir. Bu tasvirde cami bir kutlama töreni, bir bayram yada bir kandil günü çevresiyle bir­likte anlatılmaya çalışılmıştır. Minarelerin yerleştiriliş şekilleri, en ge­rideki top ağacın bir bubbe kadar büyük oluşu, arazi topografyasının tepeler halin­de olduğunu belli etmek içindir. Tasvir edilen bu cami, külliyeli ve olduk­ça geniş bir alana yerleştirilmiş, büyük bir şehire aittir. Anadoluda, Birgide, Yozgatta, Safranboluda, Bursada, Merzifon ve Amasya’da ev ve cami duvar ve tavan süslemelerinde surları, camileri ile İstanbul manzarasının sevilerek kullanılan bir motif olduğunu görmekteyiz.

Paye başlıklarının üzerinden geçen ikin­ci korniş sebili enine olarak kateder. Kor­nişin üst kısmında payeler üzerinde orta­larında baklava şekilli kartuşları olan kare kısımları, duvara gömülü kısa, yivli sütun gövdeleri, torus şeklinde başlıkları ile taşı­yıcıların korniş ve saçak arasında kalan kı­sımları görülmektedir.

Her iki payenin sağ ve sol yanları dal­galı hatlar, birbirine dolanan kıvrık yaprak­lar ve çiçeklerle desenlendirilmiştir.

Saçak ve korniş arasında kalan panoda üst kısımda, ortada iki kulplu bir testi ve iki yanda yuvarlak madalyonlar içine ve altta kalan kısmın tamamına okunaklı, iri harflerle yazılı kitabeler hat sanatının güzel örneklerini vermektedirler.

Gene saçak frizi ve sebil pencere keme­ri arasında yer alan dikdörtgen panoda iki­şerli, dörder sıralı, çerçeveleri ve araları çi­çek, kıvrık yapraklar ve dalgalı hatlarla teshiplenmiş kitabe kısmı yer almaktadır. Ağır bir dille ve arapça olarak yazılmış her iki kitabede şöyle denilmektedir.

Güney Cephedeki Kitabeler:

Ezelin sultanı olan Allaha hamdolsun O vakit, fert olup, şanı yücedir Ey sonu gelmeyecek olan lâtif Allahım Bize verdiğin emirlerde lütuf eyle Sen kuvvetlisin, halel günü olan kıyamet­te bizi kahrından koru Ey, sinelerdeki gizli emelleri bilen Allahım Bize inen emirlerinde lütuf eyle Sen kuvvetlisin, kıyamet gününde bizi kah­rından koru, kurtar

Ey, sinelerimizdeki gizli emellerimizi gören Allahım

Bize işlerin hayırlısını kolaylıkla nasib eyle

Bize, dar ola kabirleri genişlet

Ecel günü olan ölüm anında bize rahmet eyle.

Sebilin saçak altını kat kat, zengin profilli, kuvvetli gölge ışık oyunları meydana geti­ren bir korniş dolaşmaktadır. Yuvarlak çu­buk silmelerle, büyük iç bükey profiller bir arada kullanılmışlardır. Bu silme taşıyıcı­lar hizasında genişlemekte ve konsol şek­linde saçağa ulaşmaktadır. Küçük yapılarda dahi profillerin zengin­leşmesi bu devrin özelliğidir.

Sebilin güney cephesinin köşe payesi de diğerleri ile aynı özellikleri taşımakta­dır. İki paye arasında yuvarlak kemerli se­bil perceresi yer almaktadır. Kemer üç sı­ralı, yuvarlak bir korniş ile çevrilidir. Pen­cere baklava şeklinde demir şebeke ile kaplanmıştır. Pencere kemerinin iki yanında­ki köşelikler simetrik, kabartma dalgalı hat­lar, kıvrık yapraklar ve aralarında gül mo­tifleri ile doldurulmuştur. Pencerenin altın­da yapıyı enine kat eden çift yuvarlak çu­buk silmeli bir korniş kat etmektedir.

Pencere altında payeler arasındaki pa­no Osmanzade Yokuşunun meyline uydu­rulmuş ve muntazam dikdörtgen özelliği­ni kaybetmiştir. Panonun iki yanı ve üzeri desenli bir şalla çevrilmiştir. Şal üst kısım­da üç dalgalı hat halindedir. Bu şalın üst kıvrımlarına meyve ve çiçekler doldurul­muştur. Bu şalın çerçevelediği sahanın or­tasında ve iki yanlarında lale devrinin kendine has temasj olan buketli vazo ve meyvalı kase motifleri yer alır.

Osmanlı döneminde eskiden beri kul­lanılan bu motifler Lale devrinde natura­list üslupla tatbik edilmişlerdir. Aynı tip şal, bitki, meyve kompozisyonuna İzmir Hisar cami minberinde mermer oyma olarak rast­lamaktayız. Sebilin köşesinde yer alan ve sebile adını veren dönertaş köşeye kısmen gömülmüş bir düz sütun görünümündedir. Sütun başlığı korentiyendir.

Sebilin anafartalar caddesine bakan ba­tı cephesindeki paye sayısı gene aynıdır. Başlıklarda akanthus yaprağı sayısı azalmış volüt ve akanthus düzeni değişmiştir. Bu cephedeki kartuşlar ortasındaki süsleme de daha küçük ve sadedir. Sebilin batı cephe­si özelliklende diğer cephe ile aynıdır. Pen­cere kemerinin kabartmalarının üzerini ta­mamen kapatacak şekilde asılmış olan (Va­kıflar Sebili) levhası, estetik, anıtsal güzel­liği tamamen yok etmiştir. Bu cepheye asıl­mış olan Anafartalar Caddesi levhasıda di­ğer levhaya eşlik etmektedir. İzmirin sayı­lı anıtsal değerlerinden olan bu Sebilin üze­rinden her iki levhanın öncelikle buradan kaldırılıp daha uygun ve kesinlikle anıtın güzelliğini bozmayacak başka bir yere asıl­masını ilgililerden istemekteyiz.

Batı cephede pencere üzerinde yer alan dikdörtgen panoda birbirine paralel, dört sıra halinde ikişerli kitabe çiçeklerle teshiplenmiştir. Sol köşede enli 2 sıra halin­de panoyu dolduran kitabenin araları ve yanları gene tezhiplidir. Bu panonun altındaki dikdörtgen pano yatay iki kısma ay­rılmıştır. Üstte ortada bir sikke, iki yanlar­da ibrik motifinin içinde, altta ise okunaklı iri yazı ile kitabe görülmektedir. Batı cep­hede yer alan kitabelerde şöyle denilmek­tedir:

Esirgeyen bağışlayan Allanın adı ile başlarım Her şeyin yaratıcısı, şefaatçisi olan Allah Allahım asi kulun sana geldi Günah­larını ikrar ederek fakat sana yakararak Eğer, sen mağfiret edersen, ki sen bunaehilsin Eğer, tard edersen, uzaklaştırırsan senden başka kim rahmet edebilir Sana günah işleyen bu raif kulundan vaz geç, bağışla O kul sana ümitle geldi, sana kavuşmayı umarak Her ne kadar sana asi olmuş isede fakat senden başka hiçbir ilaha secde etmedi.

Bu kitabenin altında ve sebil çeşmesi üzerinde yer alan dikdörtgen bir panoda ise gene bir cami tasviri yer almaktadır. Pano iki yanlarda kıvrımlı, kat kat perdeler ile çerçevelenmektedir. Perde kumaşı çiçeklidir. Üst kenarda perde kumaşının iki köşe ve ortadan toplanması ile iki dalgalı kıvrım halini alan kumaşın bu kıvrımları girland gibi tasvir edilmiştir.

Kıvrımlar üzerinde ikişer tane birbiri içinden çıkan gül goncaları motifi izlenmektedir.

En ön planda rampalı, rampasız sur kapıları ve kuleleri ile bir sur tasviri görmekteyiz, sur duvarlarının gerisinde ortada büyük, tek kubbeli, dilimli kubbe kasnağı, önde üç küçük kubbesi ile son cemaat mahalli olan, yivli iki minaresi bulunan bir cami tasvir edilmiştir. Minareler arasında kandilli mahyalar, her iki minarenin şerefele-rindede birer bayrak izlenmektedir. Geri planda selvi ağaçlarının uçları, iri top ağaçlar görülmektedir. Caminin her iki yanında üzeri kiremitli, konik çatılı kule şeklinde mekanlar-burçlu sur duvarlarının hemen gerisinde yer almaktadır.

Bütün bu çatıların üzerinde cami kubbelerinde olduğu gibi alemler olması bunlarında dini mahiyette yapılar olduğunu gösterir. Burada Külliyesi ile bir cami tasvir edilmiştir.

Cami tasvirinin sağ gerilerinde kırma çatılı, kiremitli bir ev tasviride görülmektedir. Bu surlar gerisindeki külliyeli cami bir İstanbul camii olabilir. Merzifon Karamustafa Paşa camii kubbesinde selvili, söğütlü, çınar ağaçlı, sur gerisinde külliyesi ile tasvir edilen istanbul Süleymaniye Camii-nin işleniş tarzına iyice dikkat edilirse bu sefer taş üzerine selvisi, söğüdü, çımar ağacı ile, sur gerisinde tasvir edilen bu cami Süleymaniye Camii olabilir. Batı cephesinin sol alt köşesinde yer alan Sebil Çeşmesinin kalabalık, zengin bir rokoko süslemeye sahip olduğu görülür. Kabarık şerit halindeki (S) ve (C) kıvrımlarından meydana gelen orta kemer iki yandan simetrik olarak süslemeye sahiptir ve tepede, ortada deniz kabuğu motifi ile birleşirler.

Kemerin iç kısmında güllü, goncalı, yapraklı, kurdeleli çok güzel işlenmiş 3 girland motifi yer almaktadır. Üst köşelerde simetrik olarak vazolardan çıkan çiçekli buket motifi oluşmuştur. Çeşme aynasının sağ ve sol kenarlarında üst kısımları volütlü, kıvrımlı, ince konsol ayağı şeklinde motifler yer almaktadır. Ortada ise gene lale, gül ve kıvrımlı yapraklarla kurdelelerden oluşan buket, bir vazodan çıkmaktadır.

Ege bölgesinde bilhassa İzmir ve Aydın dolaylarında cami tasviri taş üzerine sevilerek tatbik edilen bir motif olmuştur.

Cami tasviri örneklerine konumuz dışında İzmir Çakaloğlu Hanında, İzmir Hisar Camii Minber korkuluk levhasında, 1834 Aydın Koçarlı Cihanoğlu Camii mermer şadırvan panosunda, 1812 Söke İlyasağa Camii Mimber kapısı üzerinde, İzmir ve Aydın mezar taşları üzerinde rastlanmaktadır.

Sebilin kitabelerinde yapılış tarihi ve yaptırana ait bir veri yoktur. Mermer cepheleri sistematik olarak tamamen kaplayan yüksek kabartma süslemeler, kitabeler ve şehir panolarının benzerlerine 19.y.y dan itibaren saydığımız sanat eserleri üzerinde rastlamaktayız.

Sonuç olarak verileri şöyle toplamak mümkün olmaktadır. Lale devrinin kendi­ne has teması olarak işlenen barok üslubundaki çiçek kompozisyonları, zengin profilli kornişler, plastır ve sütunların yan yana, üst üste dekoratif yada mimari amaç­larla kullanılışı, S ve C kıvrımlarından mey­dana gelen kemerler, sebillerde kitabelerin düzeni, bütün ve saydıklarımız Dönertaş Sebilinde kullanıldığı şekilde İstanbul Se­billeri ile benzetmeler yapabileceğimiz şe­kilde kullanılmışlardır. İstanbul 1741 Saa­dettin Efendi ve Mehmet Efendi Sebilleri,

1745 Beşir Ağa ve Hasan Paşa Sebilleri, 1762 Ragıp Paşa Sebili, 1767 Şemsipaşa Os­man Sahip Çeşmesi, 1787 Elhaç Mustafa Çeşmesi, 1791 Hibetullah Valide Sultan ve Hüsamettin Ağa Çeşmeleri kitabe düzen ve detayları bakımından Dönertaş Sebili ile benzerlikler göstermektedirler.

Anadoluda kesinlikle bir örneğine da­ha rastlayamayacağımız şekilde mimari ve süsleme yönünden, tek diyebileceğimiz ve ayrıca hat sanatı yönündende değerli ör­neklere sahip olan bu Sebile bu gün layık olduğu değer verilmemektedir. Taş kabart­ma sanatının en güzel örneklerini üzerin­de taşıyan bu anıtın pencereleri sinema afişlerini koymak üzere kullanılmaktadır. Kaide kabartmalarının hemen önüne küfe küfe sebzeler kasalarla maydanozlar, so­ğanlar konularak burada satış yapıl­maktadır.

Bu durum 1980 yılında ben sebili ilk gördüğümde böyle idi, 1986 yılında halâ böyle.

Mimari miras yılı savunmaları yapılır­ken, Çevre Düzenlemeleri, konferanslar sü­rüp giderken İzmirin çok sevilen ve çok bi­linen bu semtinde öyle köşe bucak bir yer­de saklanmıış değil, meydanın ortasında di­yebileceğimiz bir konumda olan Dönertaş Sebilide düzenleme ve kurtarma çalışma­ları kapsamına alınırsa çok yerinde bir ça­lışma yapılmış olacaktır.

Çalabım bu dünyayı

Kahır için yaratmış

Gerçeğin, gelenlerin

Kahrını çekmek gerek

Üstümüzde güller biter

Kimisi açmadan yiter

Bende gül yaprağı gibi

Sararıp solmasam bari

Yunus EMRE

*   Kitabelerin okunmasında ve tercümesinde yardımlarını esirgemeyen Dedemiz ABDUL­LAH ARIĞ' a teşekkürü borç bilirim.

Ufuk ARIĞ (BAŞ)

ARKEOLOG-SANAT TARİHÇİ